[sbu_post_image]
زانوی ضربدری یا پای ضربدری عبارت است از انحنای غیر طبیعی ساق پاها که به فاصله زیاد میان پنجه پاها و مچ پاها در هنگامی منجر می شود که زانوها با هم تماس دارند. اصطلاح پزشکی که برای زانوی ضربدری مورد استفاده قرار می گیرد ژنو والگوم است. بیشتر کودکان تا حدود سه سالگی دچار قوس پا هستند که این نتیجه تا بودن پاها در داخل رحم است. این کودکان تا حدود سن چهار یا پنج سالگی “پا ضربدری” هستند ولی پاهای آن ها تا زمانی که شش یا هفت ساله شوند شروع به صاف شدن می کند و به صورت طبیعی تراز می شود. با این وجود، در برخی کودکان زانوی ضربدری ادامه پیدا می کند یا در مراحل بعدی رشد بوجود می آید. در این موارد علت غالبا ناشناخته است، هر چند زانوی ضربدری می تواند بر اثر بیماری های استخوان مانند نرمی استخوان یا اسکوروی بوجود آید. به علاوه ممکن است زانو ضربدری ناشی از تغییر شکل ارثی استخوان باشد.
علل
در کودکان: زانو ضربدری در کودکان سالم زیر شش یا هفت سال نسبتا شایع است. چنین چیزی به این خاطر اتفاق می افتد که وزن کودک رو به خارج از مفصل زانو قرار می گیرد که این بخشی نرمال از رشد و نمو کودک است. در بیشتر موارد زانوی ضربدری خودبخود و بدون نیاز به درمان اصلاح می شود. با رشد کودک، بدن او دستخوش تغییرات زیادی از جمله تغییراتی در پاها می شود؛ به گونه ای که پاها به تدریج تغییر شکل می دهند و صاف تر می شوند. اگر زانوی ضربدری به خودی خود اصلاح نشود و فاصله میان مچ پاهای کودک بیشتر از ۱۰ سانتی متر (حدود چهار اینچ) باشد یا اگر زانوها متقارن (جفت) نباشند، آنگاه ممکن است کودک دچار یک بیماری زمینه ای یا نوعی مشکل رشد باشد. در بیشتر موارد زانوی ضربدری، علت ناشناخته است؛ البته بیماری های کودکان که می توانند عامل بوجود آمدن این عارضه باشند عبارتند از:
- نرمی استخوان– بیماری نادری که رشد استخوان های کودک را تحت تاثیر قرار می دهد و معمولا بر اثر کمبود ویتامین D بوجود می آید. (خورشید یکی از منابع ویتامین D است. این ویتامین همچنین در ماهی های روغنی، تخم مرغ، کره و مارگارین های غنی شده و غلات صبحانه یافت می شود)
- بیماری های ناشی از نوع تغذیه– مانند اسکوروی (کمبود ویتامین C) که می تواند بر رشد استخوان ها و مفاصل اثر منفی بگذارد، هر چند چنین چیزی نادر است.
- بیماری های ژنتیکی نادر– نمونه ایی از این بیماری ها عبارت است از سندروم کوهن که شماری از مشکلات مانند مشکلات متوسط تا شدید یادگیری، مشکلات پیش رونده بینایی و انعطاف پذیری غیر معمولی مفاصل را بوجود می آورد.
سابقه خانوادگی اختلالات اسکلتی هم می تواند یکی از علل زمینه ای زانوی ضربدری در کودکان باشد.
در بزرگسالان: در بزرگسالان زانوی ضربدری می تواند بعد از یک آسیب دیدگی مانند شکستگی اصلاح نشده استخوان ساق پا (تیبیا) یا در نتیجه یکی از بیماری های مفصل مانند استئوآرتریت یا آرتریت روماتوئید بوجود آید. آرتروز زانو هم می تواند گاهی باعث توسعه زانو ضربدری شود. ابتلا به زانوی ضربدری همچنین می تواند مفصل زانو را تحت فشاری اضافی قرار دهد که این می تواند بعدا در زندگی منجر به آرتروز شود.
علائم
در کودکان
اگر کودک دچار زانوی ضربدری بایستد در حالی که زانوهایش به هم چسبیده اند، ساق پاها به بیرون خواهند چرخید به طوری که پنجه پاها و مچ پاها در فاصله ای بیش از حد نرمال از هم قرار می گیرند. وجود فاصله ای اندک میان دو پنجه و دو مچ پا نرمال تلقی می شود. در کودکان زیر چهار سال وجود فاصله ای که تا ۱۰ سانتی متر (حدود چهار اینچ) برسد عامل نگرانی نیست. با این وجود در صورت مشاهده موارد ذیل باید کودک را به نزد یک پزشک عمومی برد:
- فاصله میان مچ پاها بیشتر از ۱۰ سانتی متر است
- به هنگام صاف ایستادن تفاوت زیادی میان زاویه ساق پاها وجود دارد
- زاویه چرخش زانوها به داخل یا خارج بیش از اندازه است
- وجود زانو درد که ناشی از زاویه زانوهاست
- دشواری در راه رفتن یا ناشیانه راه رفتن
در بزرگسالان
زانوی ضربدری می تواند گاهی در بزرگسالان بوجود آید. در افراد مسن تر، زانوی ضربدری اغلب با مشکلات مفصل مانند استئوآرتریت (آرتروز) یا آرتریت روماتوئید مرتبط است. درموارد شدید زانوی ضربدری، حالت قرارگیری بد بدن می تواند دیگر قسمت های بدن مانند مفاصل لگن، کمر یا پاها را به تدریج تحت تاثیر قرار دهد. چنین چیزی می تواند باعث درد، لنگیدن یا مشکلات راه رفتن شود.
تشخیص
می توان میزان ضربدری بودن پای کودک را با اندازه گیری فاصله میان مچ پاهای او در هنگامی که زانوها به هم چسبیده اند ارزیابی کرد. برای اندازه گیری فاصله میان مچ پاهای کودک او را به پشت بخوابانید و اندام تحتانی او را صاف کنید. زانوها را در کنار هم قرار دهید و فاصله میان دو قسمت داخلی مچ پاها را اندازه گیری کنید. اگر کودک مابین سنین دو تا چهار سالگی قرار دارد و بین مچ پاهای او فاصله ای ۱۰ سانتی متری (حدود چهار اینچی) یا کمتر وجود دارد، بدانید که این فاصله معمولا با رشد کودک به خودی خود اصلاح خواهد شد. اگر این فاصله بیشتر از ۱۰ سانتی متر باشد باید کودک را برای تشخیص قطعی زانوی ضربدری نزد پزشک برد. فاصله بیشتر از ۱۰ سانتی متر در کودکان بزرگ تر را هم باید مورد بررسی قرار داد تا ببینیم که آیا مشکلی زمینه ای وجود دارد. علاوه بر فاصله میان مچ پاهای کودک، ممکن است پزشک عمومی موارد ذیل را هم در کودک مورد ارزیابی قرار دهد:
- قد
- تقارن زانو ها (میزان جفت بودن زانوها)
- راستای پاها، لگن و پنجه پاها
- گام برداشتن ها در هنگام راه رفتن ( بررسی نرمال راه رفتن کودک)
ممکن است پزشک عمومی کودک را به یک جراح ارتوپد (پزشکی که در زمینه اختلالات و آسیب دیدگی های عضلات، استخوان ها و مفاصل تخصص دارد) ارجاع دهد. ممکن است برای کمک به تشخیص هرگونه مشکل زمینه ای بوجود آورنده زانوی ضربدری در کودک به آزمایش اشعه ایکس نیاز باشد.
درمان
در بیشتر موارد نیاز به درمان زانوی ضربدری نیست زیرا انحنای غیر طبیعی ساق پاها با رشد کودک خودبخود اصلاح می شود. در کودکان خردسال (زیر چهار سال) فاصله ۱۰ سانتی متری (حدود چهار اینچی) یا کمتر میان مچ پاها معمولا عامل نگرانی نیست. این فاصله غالبا تا زمانی که کودک شش یا هفت ساله شود خودبخود اصلاح می شود. اگر فاصله میان مچ پاهای کودک بیشتر از ۱۰ سانتی متر باشد باید کودک را به نزد یک پزشک عمومی برد تا بتوان علت زمینه ای را مورد بررسی قرار داد.
درمان بیماری های زمینه ای
اگر مشکل زانوی ضربدری کودک بر اثر یک بیماری زمینه ای مانند نرمی استخوان یا اسکوروی بوجود آمده باشد، آن بیماری نیاز به درمان خواهد داشت. نرمی استخوان که به استئومالاسی (استخوان نرمی) هم معروف است یک بیماری نادر است که غالبا بر اثر کمبود ویتامین D بوجود می آید. ویتامین D نقش مهمی در رشد استخوان های محکم و سالم ایفا می کند. می توان نرمی استخوان را با استفاده مرتب (روزانه) از مکمل های ویتامین D یا تزریق سالانه ویتامین D درمان کرد. داشتن یک رژیم غذایی سرشار از کلسیم و ویتامین D هم می تواند به درمان این بیماری کمک کند.
اسکوروی هم یک بیماری نادر است که علائم مختلفی از جمله درد شدید مفاصل را ایجاد می کند. این بیماری بر اثر کمبود ویتامین C در رژیم غذایی بوجود می آید و می توان آن را با مکمل های ویتامین C و با داشتن یک رژیم غذایی سالم و متعادل درمان کرد.
جراحی
در موارد نادر، از جراحی اصلاحی برای درمان موارد شدید زانوی ضربدری استفاده می شود. جراحی اصلاحی معمولا تنها هنگامی توصیه می شود که فاصله میان مچ پاهای کودک بیشتر از ۱۰ سانتی متر بوده ساق پاها با شدتی انحنا داشته باشند که منجر به زانو درد یا اشکال در راه رفتن شوند. عمل جراحی ایی که انجام می شود می تواند هر یک از موارد ذیل باشد:
- رشد هدایت شده: قرار دادن یک صفحه یا پلاک کوچک در درون زانو که به تدریج و در طی شش تا ۱۲ ماه رشد زانو را اصلاح می کند. معمولا عمل جراحی رشد هدایت شده برای کودکان زیر ۱۴-۱۶ سال ارجحیت دارد زیرا آن ها هنوز به سرعت در حال رشد هستند.
- استئوتومی: بریدن و تراز کردن مجدد استخوان پا به منظور اصلاح زاویه زانو و توزیع وزن وارده به آن.
زانو ضربدری بیماری است ممکن است در کودکان و در بزرگسالان بوجود آید و معمولا نیاز به درمان جراحی ندارد و فقط برای تعداد کمی از بیماران در موارد شدید زانوی ضربدری نیاز به جراحی می باشد.
