مقدمه
دیابت یا بیماری قند ، یک اختلال متابولیک در بدن است. این بیماری انسولین بدن را از بین می برد یا اینکه باعث میشود بدن در مقابل انسولین مقاومت نشان می دهد. یکی از عوارض این بیماری ، زخم پای دیابتی یا سندروم پای دیابتی است که به علت و دلایل مختلف مانند گردش ضعیف خون ، بی حس بودن پا و علائمی همچون گز گز کف پا ، ورم و قرمزی (کبودی ) پا تشخیص داده میشود. بیماران بعد از مشاهده این علائم باید سریعا به کلینیک طب فیزیکی و توانبخشی مراجعه کنند . این بیماران تحت مراقبت و درمان پزشک متخصص قرار میگیرند. درمان های پای دیابتی که شامل ماساژ ، تمرین و ورزش پای دیابتیک، شاک ویو، استفاده از کفی و کفش طبی توسط دکتر متخصص تجویز میشود و همچنین چگونگی شستوشوی پا ، محافظت پا از گرما و سرما ، سوختگی و خشکی آموزش داده میشود
زخم پای دیابتی چیست؟
زخم پای دیابتی یک ضایعه یا جراحت باز است که تقریبا در ۱۵ درصد افراد مبتلا به دیابت اتفاق می افتد و عموما در کف پا ایجاد می شود. از بین افرادی که مبتلا به این عارضه می شوند، ۶ درصد به دلیل عفونت یا عوارض مرتبط با زخم دیگر در بیمارستان بستری می شوند.
دیابت دلیل اصلی قطع عضو غیرترومایی اندام های تحتانی در ایالات متحده است و تقریبا ۱۴ تا ۲۴ درصد از بیماران مبتلا به دیابت که دچار زخم پای دیابتی می شوند، مجبور به قطع عضو می شوند. در ۸۵ درصد از قطع عضوهای ناشی از دیابت، پیش از قطع عضو زخم پای دیابتی ایجاد می شود. با این حال، تحقیقات نشان می دهد که می توان از ایجاد زخم های دیابتی با درمان به موقع جلوگیری کرد.
بر اساس عمق و وسعت زخمها را به ۵ گروه تقسیم می‌کنیم( از سطحی تا عمقی). که گروه ۱ تا ۳ زخمهایی هستند که فقط با کاهش حس و درگیری اعصاب مرتبط هستند و زخمهای گروه ۴ و ۵ با کاهش خونرسانی هم ارتباط دارند.
گروه ۱: زخم سطحی فقط در پوست
گروه ۲: زخم عمقی که به تاندون، استخوان، رباط یا مفصل هم دست‌اندازی کرده است.
گروه ۳: آبسه یا عفونت استخوان وجود دارد.
گروه ۴: گانگرن ( سیاه شدن) یک یا بیشتر انگشتان یا جلوی پا وجود دارد.
گروه ۵: گانگرن کل پا
هر بیمار دیابتی باید قند خون خود را با دقت کنترل کند چون کنترل روزانه آن از عوارض و مشکلات جدی پا جلوگیری می کند. برای پیشگیری از بروز این مشکلات باید مراقبت های پیشگیری کننده به بیماران آموزش داده شود.
علائم
از آنجایی که بسیاری از افرادی که دچار زخم پای دیابتی شده اند، توانایی احساس درد کردن را از دست داده اند، درد را نمی توان از علائم مشترک به حساب آورد. در بسیاری از موارد، اولین چیزی که متوجه می شوید خشک شدن زخم است. قرمزی و تورم نیز با زخم بوجود می آید و در صورتی که پیشرفت قابل توجهی داشته باشد همراه با بو است.
علت و دلایل
هر کسی که دیابت داشته باشد ممکن است دچار زخم پای دیابتی شود. مردم بومی آمریکا، آمریکایی های آفریقایی تبار ، اسپانیایی ها و مردان مسن بیشتر دچار این بیماری می شوند. افرادی که انسولین تزریق می کنند،بیشتر در معرض خطر ابتلا به این عارضه هستند، این مساله در مورد بیمارانی هم که به دلیل دیابت دچار بیماری قلبی، چشمی و کلیه شده اند، می شود. اضافه وزن و مصرف الکل و دخانیات نیز در ایجاد زخم پای دیابتی نقش مهمی ایفا می کنند.
ترکیب عواملی از قبیل بی حس بودن پا، گردش ضعیف خون، بدشکلی پا، تحریک پذیری ( از قبیل حساسیت یا فشار) و تروما و همچنین استمرار دیابت باعث ایجاد زخم پای دیابتی می شود. افراد مبتلا به دیابت که برای سالیان زیادی دچار این بیماری بوده اند مبتلا به نوروپاتی می شوند. در نوروپاتی ، احساس درد در پا کاهش پیدا می کند یا پا به طور کامل بی حس می شود که به خاطر آسیب به عصب به دلیل افزایش سطوح قند خون در طول زمان است. آسیب به عصب اغلب بدون درد صورت می گیرد و حتی فرد ممکن است از مشکل خود مطلع نباشد. پزشک متخصص امراض پا با استفاده از یک ابزار ساده و بدون درد به نام مونوفیلامنت پا را آزمایش می کند.
بیماری های عروقی باعث تشدید زخم پای دیابتی می شوند، توانایی بدن برای درمان زخم را کم می کنند و خطر عفونت را افزایش می دهد. افزایش قند خون باعث کاهش توانایی بدن برای مبارزه با عفونت های بالقوه می شود و همچنین فرآیند التیام زخم را کند می کند.
زمان مراجعه به متخصص امراض پا
وقتی متوجه زخم پای دیابتی شدید، فورا به متخصص امراض پا مراجعه کنید. زخم پای دیابتی باید درمان شود تا خطر عفونت و قطع عضو کاهش پیدا کند، کارکرد بدن و کیفیت زندگی بهبود پیدا کند و هزینه های مراقبتی بهداشتی کاهش پیدا کند.
پیشگیری
بهترین راه درمان زخم پای دیابتی در مرحله اول پیشگیری از وقوع آن است. توصیه می شود به طور منظم به پزشک متخصص بیماری پا مراجعه کنید. پزشک متخصص بیماری پا تعیین می کند که آیا شدیدا در معرض ابتلا به زخم پای دیابتی هستید یا خیر و روش هایی برای پیش گیری اعمال می کند.
در صورتی که کارهایی زیر را انجام می دهید یا موارد زیر را دارا باشید، خطر ابتلا به این بیماری بیشتر می شود:
- نوروپاتی
- گردش خون ضعیف
- بدشکلی پا ( پینه پا، انگشت چکشی)
- پوشیدن لباس های نامناسب
- قند خون کنترل نشده
- سابقه زخم پاهای قبلی
کاهش عوامل خطر از قبیل مصرف دخانیات، الکل، کلتسرول بالاو فشار خون بالا برای پیش گیری و درمان پای زخم دیابتی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. پوشیدن کفش ها و جوراب های مناسب تاثیر زیادی بر کاهش خطر دارد. پزشک متخصص امراض پا می تواند در انتخاب کفش مناسب به شما کمک کند.
تشخیص و درمان
هدف اولیه در درمان زخم پای دیابتی این است که در سریع ترین زمان ممکن زخم پا التیام پیدا کند. هر چه زخم پا زودتر التیام پیدا کند، احتمال بروز عفونت کمتر می شود.
عوامل اصلی متعددی برای درمان زخم پای دیابتی وجود دارد:
- جلوگیری از عفونت
- برداشتن فشار از ناحیه بدن که ” تخلیه بار” نامیده می شود
- برداشت بافت و پوست از بین رفته که ” دبریدمان” نامیده می شود
- استفاده از دارو یا پانسمان برای زخم
- مدیریت قند خون و مشکلات مرتبط با سلامتی ، در این صورت همه زخم ها عفونی نمی شوند. با این حال، در صورتی که پزشک متخصص امراض پا عفونت را تشخیص دهد، یک برنامه درمانی متشکل از مصرف آنتی بیوتیک ها، مراقبت از زخم و احتمالا بستری شدن در بیمارستان ضروری است.
به منظور جلوگیری از عفونی شدن زخم باید:
- سطوح قند خود را به شدت کنترل کنید
- زخم را تمیز نگه دارید و بانداژ روی آن ببندید
- هر روز با استفاده از پاسمان یا بانداژ زخم را تمیز کنید
- پابرهنه راه نروید
برای التیام بهینه ، زخم ها، مخصوصا زخم هایی که در کف پا ایجاد می شوند باید “تخلیه بار” شوند. از شما خواسته می شود کفش ها یا زانوبند مخصوص بپوشید، پا را گچ بگیرید یا از ویلچر یا عصا استفاده کنید. این وسایل باعث کاهش فشار و سوزش ناحیه زخم شده و تسریع فرآیند درمان می شود.
در طی ده سال گذاشته علم مراقبت از زخم پیشرفت قابل توجهی داشته است. تفکر قدیمی” بگذارید زخم هوا بخورد” اکنون برای بهبود زخم مضرر شناخته می شود. می دانیم که زخم ها و جراحات در صورتی که پوشیده و مرطوب باشند، سریع تر بهبود پیدا می کنند و خطر عفونی شدن آنها کمتر می شود. استفاده از بتادین، هیدروژن پراکسید (آب اکسیژنه)، جکوزی و جوراب توصیه نمی شود،زیرا مشکلات بیشتری را بوجود خواهند آورد.
مدیریت مناسب زخم شامل استفاده از پانسمان و داروهایی موضعی است. محصولات دارویی مرتبط با زخم شامل سرم سالین ، عوامل رشد، پانسمان زخم و جایگزین های پوستی می شود که در درمان زخم پای دیابتی بسیار موثر هستند.
برای التیام زخم، ناحیه ای که دچار زخم شده باید گردش خون مناسبی داشته باشد. پزشک متخصص بیماری پا با گرفتن آزمایش های غیرتهاجمی سطوح گردش خون را تعیین می کند. در طول درمان زخم پای دیابتی کنترل شدید قند خون اهمیت بسیاری دارد. مراجعه به یک پزشک یا متخصص غدد به منظور کنترل قند خون باعث سرعت بخشیدن به درمان و کاهش خطر عوارض جانبی می شود.
جراحی
اغلب زخم های پای غیرعفونی بدون جراحی درمان می شوند. با این حال، در صورتی که این روش درمانی جواب نداد، مدیریت جراحی مناسب است. نمونه های مراقبت های جراحی به منظور برداشتن فشار از ناحیه زخم شده شامل اصلاح یا برش استخوان و ترمیم بدشکلی های مختلف از قبیل انگشت چکشی، پینه پا یا برجستگی های استخوانی می شود.
زمان بهبود به عوامل متعددی از قبیل اندازه و موقعیت زخم، فشاری که با راه رفتن یا ایستاندن بر روی زخم ایجاد می شود، ورم، گردش خون، سطوح قند خون و دارویی که برای التیام زخم استفاده می شود، بستگی دارد. بهبودی ممکن است در عرض چند هفته یا در چند ماه بدست می آید.
کفی طبی
کفش مناسب بخش مهمی از برنامه درمانی کلی افراد مبتلا به دیابت است، مخصوصا برای افرادی که در سطوح اولیه بیماری هستند. در صورتی که هر نشانی از نوروپاتی یا کم حسی وجود داشت، برای درمان نوروپاتی پوشیدن کفش مناسب ضروری است. با مراجعه و توصیه گرفتن از پزشک و افراد متخصص در زمینه کفش های طبی، مثل متخصص امراض پا، بسیاری از بیماران می توانند از عوارض شدید زخم پای دیابتی پیش گیری کنند.
کفش مخصوص افراد دیابتی باید اهداف زیر را برآورده سازد: باعث کاهش فشار بیش از حد در ناحیه پا بشود. در هر ناحیه ای از پا که فشار زیادی روی آن ایجاد شود پوست پا زخم می شود و از بین می رود. کفش طبی باید این نواحی پرفشار را کم کند و از این رو وقوع مشکلات مرتبط را کاهش دهد.
کاهش مقدارکلی فشار عمودی بر ته پا و کاهش حرکت افقی پا در کفش مطلوب است.
سازگاری ، ثابت سازی و پشتیبانی از بدشکلی ها. بدشکلی های ناشی از بیماری هایی از قبیل سندروم مفصل شارکو، از بین رفتن بافت چربی، انگشت چکشی و قطع عضو باید سازگار شوند. بسیاری از بدشکلی ها باید ثابت شوند تا درد کاهش پیدا کند و از آسیب بیشتر جلوگیری شود. علاوه براین، بعضی از بدشکلی ها باید کنترل یا پشتیبانی شوند، تا از پیشرفت بدشکلی جلوگیری شود.
محدود کردن حرکات مفاصل. محدود کردن حرکت مفاصل مشخص پا اغلب باعث کاهش ورم و درد می شود و در نتیجه پای فرد وضعیت ثابت تری پیدا می کند و فعالیت بیشتری می تواند داشته باشد.
همچنین به افراد مبتلا به دیابت توصیه می شود تا با پوشیدن کفش محافظ به پیشگیری از ایجاد زخم، خراش و عفونت بالقوه ای که دیابتی ها بیشتر در معرض ابتلا به آن هستند، کمک کنند. به افراد مبتلا به دیابت توصیه می شود از پوشیدن کفش ها و جوراب های تنگی که باعث تداخل در گردش خون در پا می شوند، پرهیز کنند و به طور منظم پاهای خود را معاینه کنند تا ببینند پینه بسته و پوست پا خشک شده یا خیر.
کفی معمولاٌ باید از جنس فوم پلاستوزوت باشد. پلاستوزوت ماده‌ای است که طراحی شده جهت انطباق با نقاط پر فشار. زمانی که کفی کاملاٌ مطابق با پای فرد ساخته شود راحتی و حمایت از پای دیابتی انجام خواهد شد. در کفش افراد دیابتی باید موارد زیر رعایت شود.
– پنجه پهن و حجم‌دار
– کفی مناسب و نرم
– زیر کفش مناسب که حالت نمی‌گیرد داشته باشد و به حرکت به سمت جلوی فرد کمک کند.
در نتیجه استفاده از کفش طبی باعث کاهش ایجاد زخم های جدید و در نتیجه کاهش میزان قطع عضو در افراد مبتلا به دیابت می شود.
شاک ویو
در سال های اخیر، نتایج مثبتی در مورد اثر شاک ویو بر زخم های مزمن گزارش شده است. گفته می شود که اگر در کنار روش های درمان زخم سنتی ،شاک ویو نیز مورد استفاده قرار گیرد، زمان بهبودی به شدت کاهش پیدا می کند. با این وجود، آزمایشات تصادفی، کنترل و پیش بینی شده در این زمینه انجام نشده است.
روش های کاربرد شاک ویو جهت درمان زخم پای دیابتی که بهترین نتایج را عرضه می کنند ( میزان بالای زخم هایی که کاملا التیام پیدا کرده است، کاهش حداکثری اندازه زخم)، باید در یک آزمایش که به صورت تصادفی کنترل شده است، ابعاد کافی دارد و چند گروه درمانی را در برمی گیرد، مورد آزمایش قرار گیرد.
کاربرد شاک ویوهای صوتی پرانرژی فرآیندهای ترمیم بیولوژیکی و توانایی بیمار برای تولید عوامل رشد مثل آنزیم eNOS و ملکول سیگنال دهی VEGF را تحریک می کند. از این رو، این فن آوری نوآورانه باعث ترمیم دائمی زخم پای مزمن می شود.
توصیه به بیماران دیابتی
۱- کنترل روزانه پاها
احساس درد در بیماران دیابتی متناسب با گذشت زمان از بین می رود. بیماران باید پاهای خود را روزانه کنترل کنند که مبادا زخم، برش و التهاب بین انگشتان ایجاد شود و این کار را جزو عادات روزانه قرار دهند. اگر بیمار بدلیل پیری و یا ناتوانی نمی تواند این کار را انجام دهد، اعضای خانواده اش می توانند این کار را انجام دهند.
۲- شستن روزانه پاها
بیمار باید همیشه پاهای خود را با آب ولرم بشوید. قبل از دوش گرفتن باید آب را امتحان کند که مبادا خیلی داغ باشد. بعد از دوش گرفتن بهتر است پاها خشک شوند و بیمار مطمئن شود که بین انگشتان وی خشک است و محیطی برای رشد قارچ ها بین انگشتان وجود ندارد.
۳- محافظت پا از سرما و گرما
بیمار دیابتی باید پاهای خود را از تماس با بخاری اجاق گاز، رادیاتور و آتش دور نگهدارد.
برای جلوگیری از آفتاب سوختگی در ساحل دریا از پماد ضد آفتاب استفاده کند. به هنگام حمام و سونا از کفش یا دمپایی مناسب استفاده کند.
۴- جلوگیری از خشکی پوست پا
برای نرم نگهداشت پوست پا از ژل، کرم و یا محلول مناسب استفاده شود تا از خشکی آن جلوگیری گردد. باید از مالیدن کرم و یا ژل بین انگشتان اجتناب کرد زیرا ممکن است باعث رشد قارچ بین انگشتان گردد.
۵- کوتاه کردن ناخن ها
بیمار دیابتی باید در کوتاه کردن ناخن ها دقت کند. ناخن ها باید بصورت عرضی و مستقیم کوتاه شوند و گوشه های آن کوتاه نگردد. اگر ناخن زخمی شده و یا زیر پوست رفته باشد، باید با پزشک معالج مشورت کند.
۶- پوشیدن کفش و جوراب مناسب
بیمار دیابتی باید همواره از کفش و جوراب مناسب استفاده کند. زیرا ممکن است به هنگام راه رفتن چیزی به پای وی آسیب رساند. همچنین پوشیدن جوراب و کفش از ایجاد زخم و عفونت جلوگیری می کند.
