مقدمه
اگر مبتلا به دیابت هستید، مسلماً کابوس قطع عضو به خصوص قطع پا را با خود به دوش می کشید. زخم پای دیابتی ، زخمی است که پای افراد دیابتی به وجود می آید و باعث بروز عفونت در عضو می شود. در این مقاله سعی داریم که نحوه ی پیشگیری از زخم پای دیابتی و همچنین نحوه ی شستشو این زخم ها، درمان سریع و سنتی، طریقه پانسمان و راه و روش های درمانی آن را آموزش دهیم تا از عوارض زخم پای دیابتی در امان بمانید.
زخم پای دیابتی چیست؟
زخم پای دیابتی یک زخم یا جراحت باز است که در حدود ۱۵ درصد بیمارانی که دچار دیابت هستند بوجود می آید. این زخم معمولا در کف پا قرار دارد. از میان کسانی که به زخم پا مبتلا می شوند، ۶ درصد به خاطر عفونت یا دیگر عوارض مرتبط با زخم در بیمارستان بستری می شوند. دیابت علت اصلی قطع غیر تروماتیک اندام تحتانی در ایالات متحده است و حدود ۱۴-۲۴ درصد بیمارانی که دچار دیابت هستند و به زخم پا مبتلا می شوند به قطع پا نیاز خواهند داشت. (در واقع) ۸۵ درصد از قطع عضوهای مرتبط با دیابت بعد از زخم پا اتفاق می افتند. با این وجود، تحقیقات نشان داده اند که می توان از ابتلا به زخم پا جلوگیری کرد.
علت ها
ممکن است هر کسی که دیابت دارد به زخم پا مبتلا شود. احتمال ابتلای بومیان امریکا، امریکایی های افریقایی تبار، اسپانیایی ها و پیرمردان به چنین زخم هایی بیشتر است. خطر ابتلای افرادی که از انسولین استفاده می کنند همینطور بیمارانی که دچار بیماری های کلیه، چشم، و بیماری های قلبی مرتبط با دیابت هستند به زخم پا بیشتر است. اضافه وزن داشتن و استعمال الکل و دخانیت هم در ابتلا به زخم پا نقش دارند.
این زخم ها به خاطر ترکیبی از عوامل مختلف شکل می گیرند مانند حس نداشتن پا، گردش خون ضعیف، تغییر شکل پا، ناراحتی هایی مانند سایش و فشار و تروما به علاوه طول مدت بیماری دیابت. افرادی که سال هاست دیابت دارند ممکن است به نوروپاتی مبتلا شوند. نوروپاتی عبارت است از کاهش توانایی یا از دست دادن کامل توانایی احساس درد در پاها که ناشی از آسیب عصبی ایی است که بر اثر بالا رفتن سطح قند خون در طول زمان بوجود می آید. آسیب عصبی اغلب می تواند بدون درد بوجود آید و ممکن است فرد حتی از این مشکل خبر نداشته باشد. پزشک می تواند برای پی بردن به وجود نوروپاتی پاها را با یک ابزار ساده و بدون درد به نام منفلمنت تست کند.
علائم
چون بسیاری از افرادی که به زخم پا مبتلا هستند توانایی احساس درد را از دست داده اند بنابراین درد یکی از علائم متداول زخم پا نیست. بیشتر اوقات، اولین چیزی که فرد متوجه آن می شود خیس شدن جوراب هاست. قرمزی و تورم هم می توانند با این زخم مرتبط باشند و اگر زخم به میزان قابل ملاحظه ای پیشرفت کرده باشد ممکن است، بو بدهد.
انواع زخم پا
در روش طبقه بندی بالینی ساده، می توان زخم پای دیابتی را بسته به چگونگی تاثیرگذاری عوارضی مانند نوروپاتی محیطی و بیماری شریانی بر اتیولوژی زخم به صورت زخم نوروپاتیک، ایسکیمیک یا نوروایسکیمیک مشخص کرد.
دیگر عوامل مهمی که باید در نظر گرفت عبارتند از: اندازه و عمق زخم، وجود مجراهای سینوس در استخوان، میزان بافت گرانولاسیون، میزان بافت فیبروتیک یا دیس واسکولار، نوع و میزان درناژ (ترشح)، میزان بافت هیپرکراتوتیک اطراف زخم، و نشانه های عفونت مانند قرمزی، تورم بو یا افزایش حرارت.
در مراجعه اولیه و مراجعات بعدی به پزشک باید اندازه و عمق زخم ثبت شود. می توان ناحیه زخم را به چند شیوه اندازه گیری کرد که عبارتند از: ترسیم زخم با جوهر روی استات شفاف، عکس های دیجیتال کالیبره شده یا اندازه گیری مستقیم حداکثر طول و عرض با استفاده از یک خط کش کوچک یا تیغه چاقوی کوچک جراحی. می توان عمق زخم را با استفاده از یک پروب استریل یا یک اپلیکاتور استریل با سر پنبه ای در عمیق ترین قسمت زخم اندازه گیری کرد. این اندازه گیری ها پایه و اساس تخمین پیشرفت بسته شدن و دلمه بستن زخم و مهم تر از آن میزان تاثیر درمان است.
بافت موجود در مرکز زخم می تواند اطلاعات فراوانی را راجع به عروق و امکان وجود عفونت به دست دهد. در حالت ایده آل، یک زخم سالم و با پرفیوژن خوب یک بستر با دانه های قرمز را نشان می دهد که با دبریدمان به خوبی خونریزی می کند. زخمی که دارای بافت های فیبروتیک یا نکروزه بسیار یا دارای ظاهر خشکی است می تواند نشا ن دهنده اختلال در پرفیوژن عروقی باشد (شکل ۱). در چنین موردی، پیش از شروع هر نوع درمان شامل مراقبت از زخم، جراحی موثر عروق ضروری است.
زخم های کف پا معمولا بر اثر ترومای مکرر، مزمن و با سرعت پایین به پای دیابتی نروپاتیک و بی حس بوجود می آیند. کاهش حواس می تواند درک بیمار از لمس، فشار شدید، دما، لرزش و وضعیت مفصل که پا را در معرض ابتلا به زخم نوروپاتیک قرار می دهند مختل کند. وارد شدن آسیب مکانیکی به بافت های با پرفیوژن ضعیف که پرفیوژن ضعیف آن ها ناشی از بیماری عروق محیطی است معمولا باعث ایجاد زخم های ایسکیمیک می شود. کاهش ترومای مکرر برای بهبودی موثر زخم های کف پا ضروری است. معاینه بافت اطراف زخم می تواند میزان تاثیر روش (پروتکل) کاهش فشار زخم را نشان دهد. وجود بافت هیپرکراتوتیک ضخیم در اطراف زخم نشان دهنده کاهش فشار ناکافی است.
پیشگیری
بهترین راه درمان زخم پای دیابتی این است که در درجه اول از ابتلا به آن پیشگیری کنیم. از جمله دستورالعمل هایی که به بیماران توصیه می شود این است که مرتب به پزشک مراجعه کنند. در صورتی که خطر ابتلای شما به زخم پا بالا باشد پزشک می تواند این موضوع را تشخیص دهد و راهبردهایی را برای پیشگیری بکار گیرد.
در صورت داشتن یا انجام موارد ذیل خطر ابتلای شما به زخم پا زیاد است:
- نوروپاتی
- گردش خون ضعیف
- تغییر شکل/ دفرمیتی پا (مانند کج شدن شست پا به سمت انگشتان دیگر پا، انگشتان چکشی)
- پوشیدن کفش های نامناسب
- قند خون کنترل نشده
- سابقه ابتلای قبلی به زخم پا
کاهش عوامل خطر فرعی مانند سیگار کشیدن، مصرف الکل، کلسترول بالا و بالا رفتن قند خون در پیشگیری و درمان زخم پای دیابتی حائز اهمیت است. پوشیدن کفش ها و جوراب های مناسب موفقیت بزرگی در کاهش عوامل خطر است. پزشک می تواند راهنمایی هایی را برای انتخاب کفش های مناسب به بیمار ارائه دهد.
تشخیص و درمان
هدف اصلی در درمان زخم های پا دستیابی هر چه سریع تر به بهبودی است. هر چه بهبودی سریع تر باشد احتمال عفونت کمتر است.
چند عامل کلیدی در درمان مناسب زخم پای دیابتی دخیل اند:
- پیشگیری از عفونت
- برداشتن فشار از روی ناحیه زخمی که به آن “کاهش فشار” گفته می شود
- برداشتن پوست و بافت های مرده که به آن “دبریدمان” گفته می شود
- استفاده از دارو یا پانسمان زخم
- کنترل قند خون و دیگر مشکلات سلامتی
برداشتن فشار از روی زخم پا
زخم های پا تا حدودی بر اثر وارد آمدن فشار زیاد به یک قسمت از پا بوجود می آیند. حتما کفش هایی بپوشید که فشار زیادی به پا وارد نمی کنند و سعی کنید به زخم هم فشار وارد نکنید. ممکن است پزشک از شما بخواهد که کفش های خاص یا بریس بپوشید یا پایتان را به شیوه ای خاص گچ بگیرید. ممکن است برای مدتی به استفاده از ویلچر یا عصا نیاز داشته باشید. این وسایل فشار را از روی ناحیه زخمی بر می دارند و برداشته شدن فشار به بالا بردن سرعت فرآیند بهبودی کمک می کند.
نوع کفشی که شخص دچار دیابت می پوشد مهم است:
- کفش های کرباس، چرم یا جیر بپوشید. کفش هایی از جنس پلاستیک یا دیگر موادی که مانع گردش هوا می شوند نپوشید.
- کفش هایی بپوشید که می توانید به آسانی اندازه آن ها را تنظیم کنید. چنین کفش هایی باید بند، چسب یا سگک داشته باشند.
- کفش هایی بپوشید که درست اندازه شما هستند و در آن ها فضای زیادی وجود دارد. ممکن است نیاز داشته باشید کفش خاصی را به اندازه پای شما بدوزند.
- کفش های نوک تیز یا جلو باز مانند کفش های پاشنه بلند، دمپایی لا انگشتی یا صندل نپوشید.
کفش و صندل مناسب افراد دیابتی
با کفش مناسب افراد دیابتی گزینه های خیلی بیشتری برای اینکه کفش اندازه پای هر فرد شود پیش روی افراد قرار می گیرد. بیشتر این کفش ها دارای کفی ها و ارتزهای هستند که می توان آن ها را در کفش گذاشت یا از کفش بیرون آورد تا کفش اندازه پای فرد شود. قالب برخی از این کفش ها را هم می توان دقیقا اندازه پا ساخت. همه این کفش ها کفی های قابل گذاشتن و برداشتن دارند و بیشتر آن ها دو دسته از این کفی ها را دارند. چنین چیزی این امکان را می دهد که کفش هر پا اندازه آن پا باشد. هر چند بیشتر این کفش ها برای درمان مشکلات پای ناشی از دیابت مانند نوروپاتی طراحی شده اند ولی معمولا از این کفش ها برای درمان دیگر ناراحتی های پا مانند آرتروز، میخچه، کج شدن شست پا به سمت انگشتان دیگر پا، انگشتان چکشی و غیره استفاده می شود. این کفش ها به خاطر کفی های لایه لایه عمق بیشتری دارند همچنین پهنای بیشتر و پنجه کفش بزرگ تری داشته از چرم اصل بوده واقعا از پا محافظت می کنند. برخلاف بیشتر کفش هایی که از مغازه می خریم و حدود یک ساعت از پوشیدن آن ها احساس خوبی داریم این کفش ها باعث می شوند همه روز احساس خوبی از پوشیدن آن ها داشته باشیم.
نتیجه گیری
همانطور که ملاحظه کردید، پیشگیری راحت تر و کم هزینه تر از درمان است. در صورتی که مبتلا به این گونه زخم ها هستید، در مراجعه به پزشک و درمان تردید نکنید! هر چه سریعتر نسبت به درمان اقدام نمایید تا دچار عوارض ناخواسته ای مانند عفونت های شدید که منجر به قطع عضو می شوند، نشوید.
